اقتصاد چرخشی در دهههای اخیر جایگاه مهمی در ادبیات توسعه پایدار یافته و بهعنوان رویکردی جایگزین برای مدل خطی سنتی «تولید–مصرف–دفع» مطرح شده است. این رویکرد با تمرکز بر کاهش ضایعات، حفظ ارزش منابع و بازطراحی فرآیندها، تلاش دارد بهرهوری منابع را افزایش دهد. با وجود رشد پژوهشها، نبود اجماع نظری درباره مرزهای مفهومی، یکی از چالشهای اصلی این حوزه است. پژوهش حاضر با بهرهگیری از روش علمسنجی و تحلیل حدود ده هزار سند علمی استخراجشده از پایگاه Web of Science و با استفاده از نرمافزارهای Bibliometrix/Biblioshiny و CiteSpace، تصویری کمی و نظاممند از تحولات اقتصاد چرخشی ارائه میدهد. در این مطالعه از تحلیل همواژگانی، هموقوع کلیدواژهها، ترسیم نقشههای موضوعی، تحلیل خوشهای، بررسی تکامل زمانی مضامین، محاسبه شاخصهای مرکزیت و چگالی به عنوان ابزارهای استاندارد علمسنجی استفاده شده است. یافتهها نشان میدهد ادبیات اقتصاد چرخشی طی دو دهه اخیر در سه مسیر کلیدی تکامل یافته است: نخست، گذار از رویکرد زیستمحیطی–عملیاتی به سیاستگذاری و حکمرانی چرخهپذیر که مفاهیمی مانند مدیریت پسماند، بازیافت، بهرهوری منابع و اکولوژی صنعتی را با چارچوبهای سیاستی پیوند میدهد. دوم، ادغام فزاینده با فناوریهای دیجیتال و مدلهای کسبوکار نوآورانه شامل صنعت نسل 4، اینترنت اشیاء، بلاکچین، لجستیک معکوس و مدلهای کسبوکار چرخشی و سوم، رشد جریانهای تخصصی زیستی و فناورانه همچون هضم بیهوازی، اقتصاد زیستی و زغالزیستی که بهعنوان شاخههای مکمل در کنار هسته اصلی قرار دارند. این الگو نشان میدهد اقتصاد چرخشی از یک رویکرد زیستمحیطی به چارچوبی میانرشتهای و فناورانه برای بازطراحی نظامهای تولید و مصرف و پیوند میان سیاستگذاری، فناوری و نوآوری مدیریتی تبدیل شده است.
Adams, K. T., Osmani, M., Thorpe, T., & Thornback, J. (2017). Circular economy in construction: Current awareness, challenges and enablers. Proceedings of the Institution of Civil Engineers – Waste and Resource Management, 170(1), 15–24. https://doi.org/10.1680/jwarm.16.00011
Bressanelli, G., Perona, M., & Saccani, N. (2019). Challenges in supply chain redesign for the circular economy: A literature review and a multiple case study. International Journal of Production Research, 57(23), 7395–7422. https://doi.org/10.1080/00207543.2018.1542176
Bücker, C., Pantel, J., Geissdoerfer, M., Bhattacharjya, J., & Kumar, M. (2025). Digital technologies as enablers of the circular economy: An empirical perspective on the role of companies in driving customer behaviour change. R&D Management, 55(2), 1595–1633. https://doi.org/10.1111/radm.12762
Callon, M., Courtial, J. P., Turner, W. A., & Bauin, S. (1991). From translations to problematic networks: An introduction to co-word analysis. Social Science Information, 30(2), 191–235. https://doi.org/10.1177/053901883022002003
Chen, T. L., Kim, H., Pan, S. Y., Tseng, P. C., Lin, Y. P., & Chiang, P. C. (2020). Implementation of green chemistry principles in circular economy system towards sustainable development goals: Challenges and perspectives. Science of the Total Environment, 716, Article 136998. https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2020.136998
Ciliberto, C., Szopik‐Depczyńska, K., Tarczyńska‐Łuniewska, M., Ruggieri, A., & Ioppolo, G. (2021). Enabling the Circular Economy transition: A sustainable lean manufacturing recipe for Industry 4.0. Business Strategy and the Environment, 30(7), 3255–3272. https://doi.org/10.1002/bse.2801
Cobo, M. J., López-Herrera, A. G., Herrera-Viedma, E., & Herrera, F. (2011). An approach for detecting, quantifying, and visualizing the evolution of a research field: A practical application to the Fuzzy Sets Theory field. Journal of Informetrics, 5(1), 146–166. https://doi.org/10.1016/j.joi.2010.10.002
Ferasso, M., Beliaeva, T., Kraus, S., Clauss, T., & Ribeiro‐Soriano, D. (2020). Circular economy business models: The state of research and avenues ahead. Business Strategy and the Environment, 29(8), 3006–3024. https://doi.org/10.1002/bse.2554
Ferraz, D., & Pyka, A. (2023). Circular economy, bioeconomy, and sustainable development goals: A systematic literature review. Environmental Science and Pollution Research, 30(44), 98845–98866. https://doi.org/10.1007/s11356-023-29632-0
Geissdoerfer, M., Savaget, P., Bocken, N. M. P., & Hultink, E. J. (2017). The Circular Economy – A new sustainability paradigm? Journal of Cleaner Production, 143, 757–768. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.12.048
Geng, Y., & Doberstein, B. (2008). Developing the circular economy in China: Challenges and opportunities for achieving ‘leapfrog development’. International Journal of Sustainable Development & World Ecology, 15(3), 231–239. https://doi.org/10.3843/SusDev.15.3:6
Kalmykova, Y., Sadagopan, M., & Rosado, L. (2018). Circular economy – From review of theories and practices to development of implementation tools. Resources, Conservation and Recycling, 135, 190–201. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.10.034
Kirchherr, J., Reike, D., & Hekkert, M. (2017). Conceptualizing the circular economy: An analysis of 114 definitions. Resources, Conservation and Recycling, 127, 221–232. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2017.09.005
Lüdeke-Freund, F., Gold, S., & Bocken, N. M. P. (2019). A review and typology of circular economy business model patterns. Journal of Industrial Ecology, 23(1), 36–61. https://doi.org/10.1111/jiec.12763
Merli, R., Preziosi, M., & Acampora, A. (2018). How do scholars approach the circular economy? A systematic literature review. Journal of Cleaner Production, 178, 703–722. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2017.12.112
Moraga, G., Huysveld, S., Mathieux, F., Blengini, G. A., Alaerts, L., Van Acker, K., … & Dewulf, J. (2019). Circular economy indicators: What do they measure? Resources, Conservation and Recycling, 146, 452–461. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2019.03.045
Murray, A., Skene, K., & Haynes, K. (2017). The Circular Economy: An interdisciplinary exploration of the concept and application in a global context. Journal of Business Ethics, 140(3), 369–380. https://doi.org/10.1007/s10551-015-2693-2
Nikolaou, I. E., Jones, N., & Stefanakis, A. (2021). Circular economy and sustainability: The past, the present and the future directions. Circular Economy and Sustainability, 1, 1–20. https://doi.org/10.1007/s43615-021-00030-3
Pomponi, F., & Moncaster, A. (2017). Circular economy for the built environment: A research framework. Journal of Cleaner Production, 143, 710–718. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2016.12.055
Suchek, N., Fernandes, C. I., Kraus, S., Filser, M., & Sjögrén, H. (2021). Innovation and the circular economy: A systematic literature review. Business Strategy and the Environment, 30(8), 3686–3702. https://doi.org/10.1002/bse.2834
